San o atmosferi

Srpski film je tematski internacionalizovan, većina naših autora radi po šablonima koji kao da su naručeni sa strane. Da budemo prikazani kao ovo, kao ono, kao ovakvi, kao onakvi. Otud opasnost da srpski film izgubi svoju prepoznatljivu atmosferu.

*Foto:* Božidarka Frajt i Ivica Vidović u filmu „Ritam zločina“ (izvor: Centar film)

Jeste li gledali film „Ritam zločina“? Sa Fabijanom Šovagovićem, Ivicom Vidovićem i Božidarkom Frajt? Bio je to pomalo skrajnuti, ali nesporni hit hrvatske i, tada (1981), jugoslovenske kinematografije. I danas ga često puštaju na našim TV stanicama. Crno je beli. Po scenariju koji potpisuje Pavao Pavličić režirao ga je Zoran Tadić. Toplo preporučujem, može se gledati i deset, petnaest puta a da uvek vidite nešto novo i da vas, naprosto, svojom atmosferom uvuče u sebe.

Pet godina posle „Ritma zločina“, filmski i filmični Zagreb lansirao je još jedno izvanredno ostvarenje, biser tadašnje jugo-kinematografije: „San o ruži“. Taj film sam, dobro se sećam, kao osamnaestogodišnjak gledao u bioskopu „Jadran„, na beogradskom Trgu Republike – napominjem to onako, netaktično, možda bi novim naraštajima trebalo pre svega objasniti značenje pojma „bioskop“, ali zadržavam pravo na antididaktičnost jednog arhaičnog memoariste. Tandem scenarističko-rediteljski isti: Pavličić i Tadić. Glavna uloga: Rade Šerbedžija (jedna od možda najboljih, najekspresivnijih Radetovih rola, s tim što je briljantan bio i u Markovićevoj „Varioli veri“ i Kjubrikovom „Širom zatvorenih očiju“). U ostalim ulogama upečatljive domete ostvarili su suptilna, ljupka Iva Marjanović i, naravno, nezaobilazni, mistični Šovagović.

Oduvek sam voleo atmosferu u hrvatskim filmovima, naročito onima čija se radnja odvija u Zagrebu. Znate ono kad gledate filmove iz raznih zemalja pa prepoznajete ambijent, taj filmsko-nacionalni ambijent, vidite i osetite atmosferu englesku, ili francusku, ili američku, ili rusku, ili nemačku. U Jugoslaviji, pored Srbije koja jeste bila najproduktivnija i prosto vrvela od talenata i majstora filmske umetnosti, Hrvatska je, takođe, imala pažnje i poštovanja dostojnu kinematografiju. U hrvatskim filmovima uvek je postojala, a i danas kako-tako opstaje, ta prepoznatljiva, hrvatska atmosfera.

Naš, srpski film je poslednjih decenija tematski internacionalizovan, u smislu da naši autori, tačnije znatna većina njih, ne, naravno, svi – rade po šablonima koji kao da su zahtevani ili naručeni sa strane. Da budemo prikazani kao ovo, kao ono, kao ovakvi, kao onakvi. Otud je nastala opasnost da srpski film izgubi svoju prepoznatljivu atmosferu.

Francuski filmski teoretičar, kritičar i esejista Andre Bazen (1918-1958), koji se istakao kao pobornik ontološkog poimanja filmske umetnosti, smatrao je da je film, na prvom mestu, živa fotografija, na osnovu čega je konstatovao da je filmska slika, u svojoj biti, realistično svedočanstvo o stvarnosti, te da samo ako taj uslov ispunjava, ona ima i psihološku uverljivost. O tome se više može saznati u Bazenovom spisu „Ontologija fotografske slike“ (1945). Film, uistinu, mora biti istinit da bi bio dobar. Zato, globalno gledano, i ima toliko loših filmova, ali zato, u isti mah, ima i tih dobrih, velikih, divnih filmova koji nam se uvuku u srca i ostanu tu zauvek. Jedan od načina da se filmovi približe istini jeste, upravo, i to negovanje prepoznatljive atmosfere, kao, na primer, engleske: uključite TV, kreće neki film, i vi po raznim elementima koje ni sami ne biste mogli istog časa da definišete – smesta znate da je reč o engleskom ambijentu, već na osnovu tog ontološkog premaza koji obliva sliku shvatate da se radnja dešava ili u Eseksu, ili u Somersetu, ili u Devonu, ali tamo. Tako su i hrvatski sineasti uspeli da stvore određenu atmosferu, naročito zagrebačku, a i naši, srpski, s tim što se kod nas u novije doba, kanda, izgubila ili gubi potreba za tim atmosferskim identitetom, što nipošto ne može biti dobro.

Dok se konačno ne odlučimo da zaštitimo svoju prepoznatljivost, pa i svoju prepoznatljivu atmosferu, možemo sa fenomenalnim Vidovićem i Šovagovićem osluškivati ritam zlodelstva, ili s Radetom i Ivom sanjati o ruži, onoj ruži što stoji u izlogu kasapina Fabijana.